Krytyka i badania naukowe

Poczynając od pierwszych koncertów warszawskich i berlińskich, twórczość Szymanowskiego wzbudziła znaczne zainteresowanie krytyki polskiej i zagranicznej, choć stawała się też przedmiotem nieustannych kontrowersji i polemik. Zaznaczyły się one zarówno w okresie przed I wojną, jak i w okresie niepodległości. Przez jednych ceniony i uznany za największego polskiego artystę swoich czasów, przez innych był niezrozumiany i atakowany za swą reformatorską działalność w Wyższej Szkole Muzycznej. Niedługo jednak miał się cieszyć sławą tego, który przywrócił muzyce polskiej europejski poziom. Po drugiej wojnie światowej, w okresie dominacji socrealizmu, muzykę Szymanowskiego oceniano jednostronnie, przyznając wartość wyłącznie utworom opartym na stylizacji folkloru, uważanymi za szczyt ewolucji twórczej kompozytora. Prowadziło to do deprecjonowania utworów wcześniejszych z III Symfonią i Królem Rogerem włącznie, toteż długo w piśmiennictwie muzykologicznym utrzymywały się sądy o „przezwyciężaniu” mistycyzmu i „atonalnego chaosu” w ostatnim okresie twórczości. Stworzona przez Szymanowskiego koncepcja stylu narodowego uległa przeinaczeniu w duchu ideologii marksistowskiej, a Harnasie uważano za pionierski utwór realizmu muzycznego. Paradoksalnie jednak i wbrew tym ocenom utwory Szymanowskiego w pierwszym 10-leciu wchodziły stale do repertuaru koncertowego orkiestr i solistów, były nagrywane na płyty i wydawane drukiem w Polskim Wydawnictwie Muzycznym (m. in. pierwsze wydania: drugiej wersji II Symfonii, 3 pieśni do słów Dawydowa op. 32, 4 pieśni do słów Joyce’a op. 54, Litanii do Marii Panny do słów Jerzego Lieberta op. 59, także wiele wznowień utworów wydanych w UE). Również liczne artykuły prasowe, zwłaszcza w 10. rocznicę śmierci Szymanowskiego, w sposób niezafałszowany oceniały rolę kompozytora w „europeizacji” muzyki polskiej i wnosiły wiele nowego do badań nad jego życiem i twórczością (m. in. eseje Jarosława Iwaszkiewicza, Stanisława Golachowskiego, Stefana Kisielewskiego, Zbigniewa Drzewieckiego, Zygmunta Mycielskiego, Józefa Prosnaka, także wspomnienia Zdzisława Jachimeckiego, Mieczysława Rytarda, Zofii Nałkowskiej i in.). Rozwijają się badania naukowe, rozpoczęte już przed wojną pracami Zdzisława Jachimeckiego (pierwsza monografia życia i twórczości Szymanowskiego z 1927), Józefa M. Chomińskiego i Stefanii Łobaczewskiej. Od 1940 Stanisław Golachowski zbierał i zabezpieczał autografy Szymanowskiego, dokumenty i pamiątki. Zebrana kolekcja, przechowywana początkowo w mieszkaniu Golachowskich w Łodzi, została przekazana w 1961 do Oddziału Zbiorów Muzycznych Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, gdzie jest stale poszerzana o nowe eksponaty. W 1948 ukazała się mała monografia Szymanowskiego, pióra Golachowskiego, zaś zebrane przez niego materiały do biografii zostały opublikowane w 1960 (Studia nad twórczością Karola Szymanowskiego pod red. Józefa M. Chomińskiego). Wydana w 1950 praca Łobaczewskiej stanowiła wówczas podsumowanie wiedzy o życiu i twórczości kompozytora, lecz to ona właśnie głównie się przyczyniła do socrealistycznej interpretacji nurtu folklorystyczno-narodowego w muzyce Szymanowskiego. Zakończona została też trzyczęściowa seria studiów analitycznych Chomińskiego Studia nad twórczością Karola Szymanowskiego (1936, 1948). Rytm rocznic urodzin i śmierci kompozytora przynosił stale nowe publikacje, twórczości jego poświęcano konferencje naukowe i rozprawy. Z czasem jednak zmieniały się poglądy dotyczące znaczenia Szymanowskiego dla rozwoju muzyki polskiej. Zwłaszcza 30. rocznica śmierci kompozytora stała się okazją do rewizji ocen. Z punktu widzenia awangardy muzyka Szymanowskiego wydawała się niemal anachroniczna w zestawieniu z twórczością jemu współczesnych: Weberna czy Varèse’a. Bogusław Schäffer („Współczesność” 1967) wyraził opinię, że „swoją potężną indywidualnością Szymanowski zagrodził wręcz młodszym kompozytorom szlak poszukiwań nowych wartości, a tym samym opóźnił rozwój muzyki polskiej”. Ten ekstremalny pogląd, bynajmniej nie powszechny, ale będący swoistym „znakiem czasu”, nie przeszkodził wszakże dalszym, intensywnym badaniom nad życiem i twórczością Szymanowskiego. Przełomowe znaczenie w tym zakresie miała inicjatywa wydania Dzieł Wszystkich (pod redakcją Teresy Chylińskiej przy współpracy m. in. Aadama Neuera, Adama Walacińskiego, Alistair’a Wightmana, Zofii Helman) w dwóch seriach: polskiej (PWM) i niemiecko-angielskiej (PWM w koprodukcji z Universal Edition i Maxem Eschigiem). Monumentalne wydanie Korespondencji Szymanowskiego (opracowanie i komentarze Teresy Chylińskiej), jak również jego Pism muzycznych (w oprac. Kornela Michałowskiego) i Pism literackich (w oprac. Teresy Chylińskiej) stanowi podsumowanie badań i prawdziwe kompendium wiedzy w zakresie biografii kompozytora i recepcji jego muzyki do 1937.
W 1974 dzięki społecznej akcji zainicjowanej przez Jerzego Waldorffa została wykupiona willa „Atma” w Zakopanem i przekazana Muzeum Narodowemu w Krakowie. Otwarcie Muzeum Karola Szymanowskiego w „Atmie” odbyło się 6 III 1976. W marcu 1977 zainaugurowano w Zakopanem Dni Muzyki Karola Szymanowskiego na rozpoczęcie obchodów 40-lecia śmierci kompozytora. W 1978 powstało Towarzystwo Muzyczne im. Karola Szymanowskiego w Zakopanem; w 1996 została założona z inicjatywy Zdzisława Szakiewicza (męża siostrzenicy kompozytora, Krystyny z Grzybowskich, córki Zofii Szymanowskiej) Fundacja im. Karola Szymanowskiego, przyznająca coroczną Nagrodę jego imienia.