Orientalizm w muzyce Szymanowskiego

Orientalne inspiracje Karola Szymanowskiego były przedmiotem licznych i dogłębnych studiów, z których wynika, że kompozytor poddał się wpływom muzyczno-poetyckiej tradycji Wschodu, świadomie budując na jej fundamencie własny idiom kompozytorski, zwany orientalno-impresjonistycznym. Źródłem orientalnych zainteresowań Szymanowskiego miały być jego wczesne kontakty z muzyką wschodnią na Ukrainie, które mogły przyczynić się do percepcyjnego otwarcia i duchowego uwrażliwienia na egzotykę dźwiękową. Bezpośrednim zaś impulsem inicjującym nowy etap drogi twórczej kompozytora miała być przełomowa podróż do Tunezji i Algierii, w czasie której zetknął się on bezpośrednio z muzyką Wschodu. Badacze podkreślają też istotne znaczenie upodobań i poszukiwań artystycznych modernizmu, epoki żywo zainteresowanej kulturami egzotycznymi. Przyjmuje się, że zainicjowany pod wpływem Orientu proces kształtowania się indywidualnego stylu Szymanowskiego dokonał się w latach 1914-1918, choć pierwsze ślady jego nowych zainteresowań prowadzą do Zulejki z op. 13 (1905-1907) oraz pieśni Z maurytańskich śpiewnych sal z op. 20 (1909). W roku 1911 powstały Pieśni miłosne Hafiza (op. 24), zinstrumentowane w roku 1914 (op. 26), a rok później – zaliczane także do “orientalnych” – Pieśni księżniczki z baśni op. 31. Do “cyklu” wschodniego należy III Symfonia “Pieśń o nocy” op. 27 z roku 1916, jak również skomponowane w roku 1918 Cztery pieśni op. 41 oraz Pieśni muezina szalonego op. 42. Król Roger op. 46 (1918-1924) zamyka listę dzieł naznaczonych klimatem egzotyki, która w powszechnej opinii badaczy stała się najpoważniejszym czynnikiem przemiany stylu Szymanowskiego. Uważna lektura prac poświęconych “orientalnym” dziełom kompozytora, jego opublikowanych pism i zachowanych notatek, w tym także znajdujących się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie zapisków arabistycznych, skłania jednak do refleksji nad zasadnością przyjętej wykładni związku twórcy Harnasiów z Orientem. Problem ten wymaga rozpatrzenia zarówno od strony świadomości kompozytora, jego erudycji, zainteresowań i motywacji artystycznych, jak też w odniesieniu do sposobu wykorzystania elementów określanych mianem wschodnich. Dotyczy to nawiązań poetyckich będących nośnikiem “egzotycznej” wyobraźni i symboliki, a także ich dźwiękowych realizacji.