Veni Creator na sopran, chór mieszany i orkiestrę op. 57 (1930)

Lato 1930 spędził Szymanowski w Zakopanem w pensjonacie „Czerwony Dwór” przy ul. Kasprusie, gdzie zamierzał kończyć instrumentację II obrazu Harnasiów, a także komponować zaczęty już cykl Pieśni kurpiowskich na głos z fortepianem. Ważne te prace nie posunęły się jednak daleko, gdyż pojawiła się nowa „pilniejsza”: Veni Creator op. 57 na sopran, chór, organy i orkiestrę do tekstu Stanisława Wyspiańskiego, skomponowane w sierpniu 1930 na uroczystość otwarcia Akademii i objęcia przez Szymanowskiego stanowiska rektora.

Ten trwający około dziesięciu minut podniosły hymn ma wszelkie cechy kompozycji okolicznościowej. Mało urodziwy wiersz młodopolskiego poety z roku 1905, zaczęty słowami:

Zstąp Gołębica, Twórczy Duch,
byś myśli godne wzbudził w nas,
ku Tobie wznosim wzrok i słuch,
spójnie żyjący, wzrośli wraz.

a zakończony strofą:

Zwól przez Cię w Tobie Ojca znać,
zwól, by był przez Cię poznań Syn,
zwól w Tobie Światłość światu dać,
zwól z Wiarą wieków podjąć CZYN.

to parafraza łacińskiego hymnu średniowiecznego; w ujęciu Wyspiańskiego stała się modlitwą o natchnienie mocą w działaniu, modlitwą, która w swoim czasie mogła być rozumiana w duchu patriotycznym. Niemniej styl tej poezji, z jej sztucznymi archaizmami, męskimi końcówkami i koturnowym patosem, nie dopominał się o muzykę szczególnie subtelną i powabną, toteż utwór Szymanowskiego uderza dość natrętną pompatycznością i napuszonym triumfalizmem. Ładny jest jego główny temat w stylu „góralskim”, jakby wzięty z Harnasiów, a także nie mniej po góralsku brzmiące (jak w balecie i w Stabat Mater) chóry z ich równoległymi trójdźwiękami i kwintami. Te detaliczne uroki rozpływają się jednak w fasadowo uroczystej masie dźwiękowej, mało różnicowanej wyrazowo w toku utworu. Sam kompozytor nie miał przekonania do tej kompozycji; 2 IX 1930 pisał o niej do Zofii Kochańskiej:

„Taka ogromnie uroczysto-efektowna bujda, której osobiście bardzo nie lubię, ale z wielu względów musiałem to zrobić.”

Po wykonaniu zauważył, zwracając się do tejże adresatki (21 XI), że:

„nadzwyczaj efektownie i wspaniale brzmi [...] Ja wolę inne moje rzeczy, choć muszę przyznać, że to bezpośredniej działa na publiczność.”

A dwa lata później (9 III 1932, znowu do Kochańskiej) oświadczył zdecydowanie:

Veni Creator — to bardzo słaba rzecz, której nie lubię.”

Prawykonanie Veni Creator odbyło się 7 listopada 1930 roku w Filharmonii Warszawskiej na wieczornym koncercie z okazji otwarcia zreformowanej Wyższej Szkoły Muzycznej (Akademii), dyrygował Grzegorz Fitelberg, partię solową śpiewała Stanisława Szymanowska. Tego samego dnia w południe miała miejsce bardzo uroczysta inauguracja nowej uczelni, w obecności prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego.