Penthesilea, pieśń na sopran i orkiestrę op. 18 (1908)

Penthesilea została skomponowana w roku 1908 do tekstu z 14. sceny (Nad Skamandrem) dramatu Stanisława Wyspiańskiego Achilleis. Mimo że – jak się wydaje – utwór ten powstał pod wrażeniem śmierci Wyspiańskiego bądź na zamówienie organizatorów wieczoru poświęconego pamięci poety we Lwowie, gdzie Penthesilea była po raz pierwszy wykonana (20 III 1908), zainteresowanie kompozytora bohaterką mitu trojańskiego może się wiązać z poematem symfonicznym Hugona Wolfa Penthesilea, który w tym samym roku znalazł się w repertuarze Grzegorza Fitelberga. Trudno bowiem przyjąć, by tak marginalna i niedogodna do samodzielnego opracowania muzycznego scena z Achilleis inspirowała kompozytora bez dodatkowych skojarzeń. Wykorzystana w pieśni Szymanowskiego krótka kwestia Pentesilei jest poza kontekstem sceny właściwie niezrozumiała. Niełatwo odgadnąć, iż Pentesilea kieruje te słowa do Achillesa w chwili, gdy ten wyłowiwszy ją z wód Skamandra przywraca na krótko do życia, by znowu martwą oddać falom rzeki. Można przypuszczać, że Szymanowskiego pociągał nastrój przemijania i melancholii zawarty w tym tekście, zgodny z tendencjami estetycznymi epoki, czy też mógł go zainteresować podatny dla charakterystyki muzycznej szczegół – żywioł wodny oddany w pieśni w miarowym ruchu triol ósemkowych. Penthesilea nie wnosi nowych elementów do naszej wiedzy o technice kompozytorskiej Szymanowskiego w pierwszym okresie twórczości. Przesycenie chromatyką partii wokalnej i towarzyszącej orkiestry zbliża ten utwór ku pieśniom do tekstów niemieckich op. 17 i poniekąd op. 13 (Stimme im Dunkeln).