Loteria na mężów czyli Narzeczony nr 69. Operetka w 3 aktach (1908-1909)

Loteria na mężów czyli Narzeczony nr 69. Operetka w 3 aktach (1908-1909)

Wiosną 1908 roku dwudziestopięcioletni Szymanowski zatrzymał się we Lwowie. Wedle informacji przekazywanych w listach przyjaciołom “wyszastał masę pieniędzy we Włoszech” i był “biedny jak szczur kościelny”. Z Grzegorzem Fitelbergem podzielił się pomysłem napisania operetki – obaj należeli do Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich i może miało to mieć posmak kawalerskiej fantazji, ot, “figielek płochy w celu powiększenia dochodów”. Jako librecistę wskazano Szymanowskiemu Juliana Krzewińskiego, który miał ambicje dramaturgiczne, a jako aktor lwowskiej sceny operetkowej wiedział, że taki gatunek sztuki gwarantuje sukces kasowy. Polskich autorów na razie tam nie grano, więc może istotnie pomysł taki rokował nadzieję poważnego podreperowania finansów.
Kompozytor otrzymał od Krzewińskiego libretto pod tytułem Loteria na mężów, czyli Narzeczony nr 69 albo Główna wygrana. Jego akcja dzieje się współcześnie w Ameryce (Krzewiński sporo podróżował po świecie). Na loterii podczas festynu wygrać można majętnego kawalera. Na listę fantów wpisuje się Darly Helgoland, syn fabrykanta samochodów, Tobiasza, zakochany w Sarze. Ich miłosne perypetie zwieńczone zaręczynami toczą się na tle rozmaitych sytuacji z udziałem Wesołych Wdowców, Murzynów krążących wśród tłumu, szofera Jacka, Sherlocka Holmesa jako gościa przyjęcia zaręczynowego i in. O treści wnioskować można jedynie ze spisu osób i krótkich didaskaliów jakie poprzedzają osiemnaście numerów muzycznych pióra Szymanowskiego. Libretto nie zachowało się, przepadł tym samym tekst mówiony wiążący w całość Romans Sary, musicalowy duet braci Helgolandów, chór Wdowców w rytmie cake-walka, pieśń-chanson starej panny Miss Huck, kuplety Tobiasza Helgolanda, balladę o wodzu indiańskim, serenadę chóru młodzieńców, ansambl przyjaciółek Sary, i walce i kadryle, nie mówiąc o rozbudowanych finałach wszystkich trzech aktów. Kompozytor przewidział w obsadzie piętnaścioro solistów i jedną rolę mówioną, czterogłosowy chór mieszany oraz… olbrzymią orkiestrę, jakiej nie posiadał wtedy w Polsce żaden teatr muzyczny: z podwójną obsadą drzewa, blachą nieomal jak u Mahlera (cztery waltornie, trzy puzony, dwie trąbki i tuba!), parą harf i pokaźną perkusją z kotłami.
Nieomal zaciskając zęby Szymanowski pisał tę partyturę przez rok. W 1909 otrzymał utwór do oceny znany muzyk Piotr Maszyński (ojciec librecisty) i uznał za “niesłychanie ciekawy eksperyment kompozytorski zastosowany do błahej rzeczy”. Podczas pobytu w Wiedniu w 1912 roku wydawało się, że jest szansa wystawienia tam operetki, Szymanowski zamówił więc niemiecki przekład libretta. I na tym jego zainteresowanie własną Loterią się skończyło. Jak pisze Teresa Chylińska, konsekwentnie wymazywał ją z kompozytorskiej spuścizny, powstała bowiem “na dalekich obrzeżach właściwej twórczości, okazjonalnie i w celach zarobkowych”. Na zachowanych egzemplarzach nut nie widnieje nawet jego nazwisko. Ta osobliwa operetka to jednak ciekawy epizod biografii (interesująco przypomniany przez Dobrochnę Ratajczakową w szkicu Karol Szymanowski pisze operetkę, w: Opera polska w XX wieku, Poznań 1999)
Autograf partycji fortepianowej znalazł się w 1919 roku, w rewiowym teatrze Warszawy Qui-Pro-Quo. Przekazany Zdzisławowi Jachimeckiemu opublikowany został przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne jako facsimile w 1998 roku w serii Dzieł Karola Szymanowskiego (Tom 26a). Rękopiśmienną kopię partytury posiada w swych zbiorach Biblioteka Polskiego Radia (fragmenty Loterii włączył bowiem do programu koncertu Wielkiej Orkiestry Symfonicznej Polskiego Radia w 1952 roku Grzegorz Fitelberg). Koncertowe prawykonanie operetki Szymanowskiego (z towarzyszeniem fortepianu, nie orkiestry) miało miejsce w ramach V Festiwalu Muzyki Współczesnej im. Witolda Lutosławskiego w Szczecinie 13 X 1999 r., pod dyr. Warcisława Kunca. Prapremiera sceniczna, z librettem uzupełnionym przez Wojciecha Graniczewskiego i w reżyserii Józefa Opalskiego odbyła się w Operze Krakowskiej 5 XI 2007 r., pod dyrekcją Piotra Sułkowskiego.