Wariacje na polski temat ludowy h-moll op. 10 (1900-1904)

Wariacje na polski temat ludowy h-moll op. 10, ukończone w roku 1904 i dedykowane profesorowi Zygmuntowi Noskowskiemu, to drugi po Wariacjach b-moll op. 3 cykl wariacji fortepianowych pochodzący z okresu studiów Szymanowskiego w Warszawie. Melodia tematu, zaczerpnięta z pracy Jana Kleczyńskiego O muzyce podhalańskiej(1988), stanowi w istocie pozorny „temat ludowy”, będący nieudolną przeróbką autentycznej pieśni z Podhala. Według świadectwa Adolfa Chybińskiego – profesora muzykologii na Uniwersytecie Lwowskim, który notabene w roku 1920 zainteresuje kompozytora na dobre muzyką tego regionu – „gdy po latach Szymanowski usłyszał jej góralski oryginał, z trudem rozpoznał jego związek z melodią podaną przez Kleczyńskiego, rytmicznie i rysunkowo, a także metrycznie zupełnie zepsutą”.
Wariacje h-moll w niewielkim stopniu zapowiadają zatem znacznie późniejsze fascynacje folklorystyczne Szymanowskiego, stanowią zaś przede wszystkim – podobnie jak pozostałe utwory fortepianowe z tego okresu – dowód twórczych poszukiwań adepta sztuki kompozycji, zgłębiającego tajniki warsztatu mistrzów przeszłości. Cykl otwiera wzorowana na wariacjach Chopina 9-taktowa introdukcja, w której odnajdujemy motywy tematu. Po chromatycznie zharmonizowanej melodii tematu następuje dziesięć jego wariacji, zróżnicowanych pod względem tempa, faktury i wyrazu. Obok tradycyjnych wariacji ornamentalno-figuracyjnych, w których temat ulega jedynie modyfikacjom mającym za cel pokazanie wirtuozerii pianisty, natrafiamy na tzw. wariacje charakterystyczne, przynoszące daleko idącą transformację wyrazową pierwotnego modelu. Do tych ostatnich należą m. in.: wariacja VIII (Marsz żałobny), oparta na dysonansowej figurze ostinatowej w basie, oraz finałowa wariacja X (Allegro vivo. Trionfando), zawierająca kunsztowną czterogłosową fugę.
Podobnie jak Wariacje b-moll op. 3, Wariacje h-moll należy uznać za dzieło w znacznym stopniu zakorzenione w tradycji muzycznej romantyzmu. W perspektywie dojrzewania indywidualnego talentu Szymanowkiego jako kompozytora dokumentują one przede wszystkim okres zdobywania przezeń akademickiego wykształcenia, obwarowanego licznymi ograniczeniami. A były nimi w tym przypadku – nie licząc przychylnej noty profesora – sprostanie wymogom wielkiej formy cyklicznej oraz tradycji całej dziewiętnastowiecznej pianistyki, dla której to właśnie par exellence wirtuozowskie wariacje były probierzem geniuszu artysty-solisty.